İnsanlar geçmişten bu yona gökyüzüne merak duydu, her gün doğup batan Güneş’i, geceleri görünüp gündüzleri kaybolan Ay’ı ve yıldızları gözlemlemeye çalıştı. Eski çağlarda gökyüzü gözlemleri çıplak gözle yapılırken teknolojinin gelişmesiyle birlikte bu amaçla teleskoplar kullanılmaya başlandı. Teleskoplar zaman içinde gökyüzü gözlemini Güneş, Ay ve yıldızlarla sınırlı bir çerçeveden çıkararak diğer gezegenleri, gök odaları, bulutsuları ve daha birçok gök cismini incelememizi sağladı. Peki teleskobun ne zaman icat edildiğini, mucidinin kim olduğunu merak ediyor musunuz? Gelin şimdi gökyüzüne açılan pencereler olan teleskopların icat hikayesine daha yakından bakalım.
Teleskop Nedir?
Teleskop çıplak gözle görülemeyecek kadar uzakta olan cisimleri gözlemlemek için kullanılan aygıttır. En yaygın teleskop türü olan optik teleskoplar, uzaktaki cisimlerden gelen görünür ışık ışınlarını toplar ve bu ışınları odaklayarak cisimlerin büyültülmüş görüntülerinin elde edilmesini sağlar. Ancak radyo dalgaları, X ışınları, morötesi ışınlar, kızılötesi ışınlar gibi insan gözünün algılayamadığı başka ışınım türlerini toplayan teleskoplar do vardır.
Teleskobu Kim Buldu? İlk Teleskop
Dünyanın farklı yerlerinde teleskobu icat ettiğini iddia eden çok sayıda kişi olmuşsa da teleskopla ilgili ilk patent başvurusunun 1608 yılında Hollandalı gözlükçü Hans Lippershey tarafından yapıldığını biliyoruz. Bu nedenle birçok tarihçiye göre, teleskobun mucidi Hans Lippershey’dir. Lippershey biri içbükey (ortası kenarlarına göre daha ince olan mercek), diğeri dışbükey (ortası kenarlarına göre daha kalın olan mercek) olmak üzere iki merceği uzun bir tüpün içine yerleştirerek ilk teleskobu yaptı. Lippershey’in teleskobu nesneleri üç kat büyütüyordu. Teleskop üzerindeki çalışmalarına devam eden Lippershey, Hollanda hükümeti için çeşitli teleskoplar yaptı ve karşılığında büyük bir servet kazandı.
Galileo Teleskobunu Gökyüzüne Çeviriyor
Lippershey’in başarısı hızla farklı ülkelerde teleskop üzerine yapılan çalışmaların artmasını sağladı. Bu alanda çalışmalar gerçekleştirenlerden biri de İtalyan bilim insanı Galileo Galilei’ydi. Galileo, 1609 yılında Lippershey’in teleskobunu geliştirdi ve teleskobu gökyüzü gözlemi için kullanan ilk kişi oldu. Galileo 30 kat büyütme özelliğine sahip teleskobuyla Ay’ın üzerindeki kraterleri gözlemledi, Jüpiter’in dört uydusunu ve Satürn’ün halkalarını keşfetti, ayrıca gök adamızda çok sayıda yıldız bulunduğunu ve Dünya’nın Güneş etrafındaki bir yörüngede dolandığını belirledi.
AYNALI-YANSIMALI (REFLEKTÖR) TELESKOPLAR
Newtonian Tip
Işığın biri büyük konkav parabolik, diğeri küçük düz iki aynadan yansıyarak gözmerceğine erişmesini sağlayan yapıdaki teleskoplardır.
Avantajları
* Çift aynalı katadioptrik ve refraktör teleskoplardan daha uygun fiyatlı seçeneklerdir.
* 1000 mm odak uzaklığına kadar portatif ve kompakt yapı sunarlar.
* Hızlı f:4 ve f:5 odak uzaklıklarında galaksiler gibi derin uzay cisimleri için idealdirler.
* Parlak görüntü sağlarlar.
* Fotograf için katadioptrikler kadar olmasa da verimlidirler.
Dezavantajları
* Yeryüzü gözlemleri için uygun değillerdir
* Fotografide görülen kenarlarda saçılma etkisi ayrı merceklerle giderilmelidir.
KATADİOPTRİK TİPLER
Hem küresel ve düz aynalar , hem de mercek kullanan yapıdadırlar. Schmidt-Cassegrain ve Maksutov tipleri bulunur.
Avantajları
* Genel ve çok amaçlı kullanım için idealdirler.
* Odak uzaklığına göre tüp boyları kısa olduğu için portatiftirler.
* Geniş açıda keskin görüntü sunarlar.
* Ay, gezegen ve derin uzay gözlemleri yanısıra yeryüzü gözlemleri için de idealdirler.
* Astro fotografçılık için geniş olanak sunarlar.
* Kapalı tüp tasarımı bakım kolaylığı sağlar.
* Kullanımı ve ayarlaması kolaydır.
Dezavantajları
* Newton tipi teleskoplardan daha pahalıdırlar.
* İkinci ayna nedeni ile küçük miktarda ışık kaybı söz konusu olabilir.
Schmidt-Cassegrain Tip
Tüpün önünde ince optik düzeltici mercek bulunur. İkincil ayna bu merceğin arkasındaki ayrı bir aynadır.
Maksutov-Cassegrain Tip
Tüpün önünde kalın optik düzeltici menisküs mercek bulunur. İkincil ayna bu merceğin arka yüzeyindeki bir noktadır.
MERCEKLİ-KIRILIMLI (REFRAKTÖR) TELESKOPLAR
Işığın bir veya birkaç mercekten geçerek göz merceğine eriştiği teleskoplardır.
Avantajları
* Çok az bakım gerektirirler.
* Özellikle Apokromatik olanları son derece keskin ve kaliteli görüntü sunarlar.
* Kullanımı kolaydır.
Dezavantajları
* Çap oranı bazında diğer modellere göre çok daha pahalıdırlar.
* Diğer modellere göre daha uzun ve ağırdırlar.
* APO ve ED objektif mercekleri olmayanlarda genellikle renk sapması görülür.
* Genellikle uzun odak uzaklığa sahiptirler.
TEMEL BAZI ÖZELLİKLER
IŞIK TOPLAMA GÜCÜ
Bir teleskopun en önemli özelliklerinden biridir. Ayna ya da mercek çapı ile orantılıdır. Daha geniş çap daha fazla ışık toplar. Sönük gök cisimlerinin ışığı geniş çaplı ayna ya da mercekle daha etkin toplanır.
ÇÖZÜNÜRLÜK
Bir teleskopun detayları ne derece keskin gösterdiğinin ölçütüdür. Yüksek çözünürlük, gök cisimlerinin detaylarını daha net ortaya koyar. Çözünürlük, yay derecesi, yay dakikası veya yay saniyesi cinsinden belirtilir. 1 yay derecesi 60 yay dakikasına, 3600 yay saniyesine eşittir. 1 yay saniye çok küçük 1/3600 dereceye karşı gelir.
BÜYÜTME
Teleskopun gücü olarak da belirtilen birimdir. Teleskopun birincil ayna ya da merceğinin odak uzaklığının , gözmerceğinin odak uzaklığına oranı ile belirlenir. Uygun büyütme gücü, birincil ayna ya da merceğin inch cinsinden çapının 60 katı kadardır. Örneğin 8 inch’lik bir teleskopun yararlı en yüksek büyütme gücü 480X olarak ifade edilebilir. 2000 mm odak uzaklığına sahip bir teleskopla 25 mm odak uzaklığında bir göz merceği kullanırsak, büyütme gücü=2000/25 = 80 olacaktır.
